Rencontres
économiques
Tensions géopolitiques
et impacts économiques :
Regards sur l’Afrique
et la Russie
13 octobre 2015
Synthèse
Rencontreséconomiques–Tensionsgéopolitiquesetimpactséconomiques–13octobre2015
1
Sommaire
Introduction........................................................................................................................................................................................2
Quelleinfluencedansleséchangescommerciauxinternationaux?.........................................................................................2
VincentVICARD......................................................................................................................................................................................................................................2
L’Afrique,quelsrisques,quellesopportunités?...........................................................................................................................5
PhilippeHUGON.....................................................................................................................................................................................................................................5
UneRussiesoustensions:quelsimpactséconomiques?...........................................................................................................8
JulienVERCUEIL......................................................................................................................................................................................................................................8
Echangesaveclasalle......................................................................................................................................................................10
PhilippeHUGON..................................................................................................................................................................................................................................10
Débat..................................................................................................................................................................................................12

Rencontreséconomiques–Tensionsgéopolitiquesetimpactséconomiques–13octobre2015
2
LaséanceestaniméeparRémiJeannin,agrégédesciencessociales.
Introduction
RémiJEANNIN
Detoustemps,lestensionsoulesapaisementsentrelespaysonteudesconséquencessurleséconomies.Si
l’onremonteàlaSecondeGuerreMondiale,àlaGuerreFroideouauconflitduProche‐ Orient,ces
évènementsonteudesimpactsimportantssurl’économie.Al’inverse,leschocspétroliersdanslesannées70
ontétéliéstrèsdirectementàdestensionspolitiques.Pourtantleséconomistesviventsouventdansunmonde
quiignorecetimpactdelagéopolitique.LathéorieducommerceinternationaldeRicardodéfinitunenation
commeétantunlieuoùlesfacteursdeproductionsontmobilesalorsqu’auniveauinternationalilsseraient
immobiles.Or,aujourd’huilesfacteursdeproductioncommelecapitalouletravailsontmobilesauniveau
international.Nefaudrait‐ilpasintroduiredanslavisiondumondedel’économistelerôleproprement
politiquedesEtats‐nationsetl’impactdeleurrelationsurl’économie?
Quelleinfluencedansleséchangescommerciauxinternationaux?
VincentVICARD
Economiste,BanquedeFrance,enseignantàUniversitéParis‐Dauphine
Conflitsetcommerce
Laquestiondesrisquesgéopolitiquesaététrèslongtempsabsentedelathéorieducommerceinternational.
Pourtant,lesdéterminantsducommerceetdesconflitssontrelativementsimilaires.Latailleéconomiquedes
pays(PIB),ladistanceetlesliensculturelsentrelespaysexpliquentunetrèsgrandepartiedesrelations
commerciales,delagéographieducommerce.Ducôtédesrelationsinternationales,cesdéterminantsdu
commercesonttrèsprochesdeceuxdesconflitsarmés:capacitémilitairedirectementliéeàlatailledespays,
ladistanceentrelespays,lerégimepolitiqueoul’histoirenationale.Lespayslesplusproches
géographiquementsontaussiceuxquisontleplusenclinsàdéclencherdesconflitsarmés.Cesrisques
politiquesontétélargementmisdecôtédanslathéorieducommerceinternational.
Lelienentrelacoopérationéconomiqueetlapaixestpourtantprésentechezlespenseursclassiquesdepuis
longtemps.Ainsi,Montesquieuconsidéraitque«l’effetnaturelducommerceestdeporterlapaix».Dufait
desgainsliésaucommerce,lespaysdevaientêtremoinsenclinsàentrerenguerreavecceuxaveclesquelsles
lienscommerciauxétaientforts.Laréflexionsurladépendancequecelapeutengendrerestenrevanchepeu
présenteparmilespenseursclassiques,contrairementauxpenseursduréalisme.

Effetambiguducommercesurlesconflits
Selonlavisiondes«classiques»,leprocessusdemondialisationdevraitnécessairementmeneràlapaix.C’est
enfaitassezpeuclair.UnarticledePhilippeMartin,ThierryMayeretMathiasThoenig1montrequ’auXIXème
siècle,lorsd’unepremièrephasedemondialisationassezforte,laconflictualitén’apasdiminué.Al’inverse,
entrelesdeuxguerres–périodedepaix–,l’étudeconstateunediminutionducommercemondial,puisune
augmentationtrèsforteàpartirdesannées70,quinecorrespondentpasspécialementàunepériodedefaible
conflictualité.

1
Lamondialisationest‐elleunfacteurdepaix?2006–voir:http://www.cepremap.fr/depot/opus/OPUS03.pdf

Rencontreséconomiques–Tensionsgéopolitiquesetimpactséconomiques–13octobre2015
3
Lamondialisationcréedesalternativescommerciales.Lefaitdepouvoircommerceravecnombredepays
réduitlarelationdedépendancequipeutexisterdanslesrelationsbilatérales.
Danscetteperspective,lesaccordscommerciauxrégionauxsontsignésentredespaysvoisinslesplus
susceptiblesd’entrerenconflit,pouraugmenterleséchangescommerciauxetréduirelaprobabilitéd’escalade
desconflits.Desdépendancesàl’intérieurd’unerégionsontainsicréées.EnEurope,denombreuxtextes,dont
ceuxdeJeanMonnet,considèrentquelesaccordscommerciauxrégionauxréduisentlesprobabilitésdeguerre,
notammententrelaFranceetl’AllemagneaprèslaSecondeGuerreMondiale,enmettantenjeulanotion
d’effetpacificateurducommerceinternational.
EnAmériqueduSud,leMercosur2,uniondouanièreentreleBrésil,l’Argentine,l’Uruguay,leParaguayetle
Venezuelametégalementl’accentsurlasupranationalité.Lacréationd’institutionssupranationalesestalors
susceptiblederéduirelesprobabilitésdeconflitsencréantdeshabitudesetdesinstrumentsdenégociations
entreleaderspolitiques.
Lesimpactscontrastésdessanctionscommerciales
Lessanctionscommercialesontpourobjectifdemodifierlescomportementsetlesdécisionspolitiquesdepays
ciblésenleurinfligeantuncoût.Lecanalparlequelestsupposéfonctionnercessanctionscommercialespasse
parlaréductionouladisparitionducommercebilatéral,quiréduitlesgainséconomiquesetpeutdonc
influencerlapopulationetlesgouvernements.Dansquellemesurecessanctionssont‐ellesefficaces?
UnarticledeJamalHaidar3,doctorantàParisSchoolofEconomics,étudiel’impactdessanctionsportantsurles
exportationsnonpétrolièresiraniennesen2008aprèslarésolution803duconseildel’ONU.Lesexportations
nonpétrolièresiraniennesreprésententunepartfaiblecomparéeauxexportationsdepétrole,quisont
majoritairesdansletotaldesexportations,maisreprésententunnombreplusimportantd’entrepriseset
d’emplois.Cessanctionsaugmententlescoûtsauxquelsfontfacelesexportateursiraniens,quipeuvent
atteindrelemarchéeuropéenouaméricain.Unebaisseducommercedesexportationsnonpétrolièresse
produitdoncàpartirde2008,maiselleestsuivied’unrattrapageassezrapide.Defait,lapartdespaysqui
n’imposentpasdesanctionsestaussiimportantequecellequilesimpose.L’Iranaainsipurattrapersonniveau
d’exportationsnonpétrolièresencommerçantdavantageaveclespaysnonsignatairesdelarésolutionde
l’ONU.Lesgrandesentreprisess’adaptentplusfacilementàcettesubstitutiondemarché.Ilexistedoncun
impact,maisd’autantmoinsimportantqu’ilexistedesalternativespourlesexportateurs.Lagéographiedu
commerceestdoncmodifiée,maissonvolumel’estassezpeu.
Lesinvestissementsdirectsétrangersontunimpactplusimportant,carlesdécisionsdesanctionspourles
entreprisesmultinationalesquidécidentd’investirdansunpaysétrangerentrainentdescoûtsimportantset
nécessitentunevisionàlongterme.Celles‐cipeuventêtreperçuescommedesreprésentantsinformelsdeleur
pays:parconséquent,lesrelationsdiplomatiquesentrelespaysontunimpactsurlesdécisionsdesgrands
acteursprivésquantauxinvestissements.
Ilexistedeuxtypesderisquespourlesinvestisseurs:
‐ laprotectiondesdroitsdepropriétédansunpays(expropriation);
‐ l’accèsauxmarchésdanslecasdedélocalisationspourréexporter(Chine/États‐Unisavant2001).

2
siteofficielduMercosur(enespagnol):http://www.mercosur.int/
3
SanctionsandExportsDeflection:EvidencefromIran–avril2015
http://www.parisschoolofeconomics.eu/docs/haidar‐jamal‐ibrahim/sanctions.pdf

Rencontreséconomiques–Tensionsgéopolitiquesetimpactséconomiques–13octobre2015
4
Echangesaveclasalle
Delasalle
Quelssontleseffetsperversdessanctionsprisesparl’Unioneuropéenneàl’encontredelaRussie?
VincentVICARD
Lecoûtestdoublepourlespaysquiimposentdessanctions:l’absencedesgainsliésauximportationsetles
effetssurlesexportationsdupays.L’impactestplusimportantsurlespetitesentreprisesquesurlesgrandes.Il
restedonclimitépuisquecesontsouventlesgrandsgroupesquisontcapablesd’influencerlesdirigeants
politiques.
Delasalle
LaRussieadécidédeneplusimporterlesproduitsagro‐alimentaireseuropéensetlespetitsproducteurs
françaisontsubidepleinfouetcettedécisionpolitique.LaRussiesetourneversl’Asieetsesdécisionssont
davantagemotivéespardescritèrespolitiquesqu’économiques.Lathèseexposéedansl’interventionci‐dessus
n’est‐elledoncpassujetteàcaution?
VincentVICARD
Ladécisionrusseaétépriseenraisondesonimpactsurlesproducteurseuropéens.Ellereposedoncsurune
logiqueéconomique.LefaitquelaRussiesouhaitedévelopperdesalternativespoursesimportations,
notammentcelledelaChine,traduitbienlavolontédedévelopperdesrelationscommercialesavecdes
partenairesalternatifspourêtremoinsdépendantdesEuropéens.
RémiJEANNIN
Lesaccordsrégionauxpeuventêtredesacteursdepacification.Unpartenariattrans‐pacifique–liantl’Asie,les
paysduPacifiqueetlesEtats‐Unis,maisnonlaChine–aétésignérécemment4.Quelspeuventêtreseseffets?
VincentVICARD
L’impactdecetaccordentermesdecommerceestrelativementlimitémaisl’impactsurlerapprochementdes
normesestdifficileàestimer.L’absencedelaChinedanscetaccordmarquetrèsclairementunevolontéde
développerdesalternativesdefaçonàcréerunmondemoinsunipolaireenAsie.

4Le«Trans‐PacificPartnershipAgreement»4octobre2015–voircommuniquédepressedel’OfficeoftheUSTrade
Representative:https://ustr.gov/about‐us/policy‐offices/press‐office/press‐releases/2015/october/summary‐
trans‐pacific‐partnership
1 / 14 100%