Appréciation par l`Occident de la contribution à la naissance de la


1
5mai2011
Appréciationparl’Occidentdelacontributionàlanaissancedelamodernitéeuropéenne
desapportsculturelsdesempiresarabo‐musulmansdespremierssièclesdel’Hégire.
AlasuitedecetexposédePaulBalta,laquestionquiseposeestlasuivante:a‐t‐onprisla
mesureenOccidentquedanscettepériodedespremierssièclesdel’Hégirequicorrespondàune
partiedenotreMoyenAge,lesempiresmusulmansontincarnélamodernité,l’espritd’innovation,
quedanstouslesdomainesdelaconnaissance,desarts,delapensée,ilsontamenédesprogrès,
bref,quel’apportdecescivilisationsarabo‐musulmanesconstituentunimportantchaînonde
l’histoiredelapenséeuniverselleet,qu’enfin,nierl’importancedecechaînonc’estenquelque
sortefalsifierl’histoire.
Enpréalable,etpouressayerd’éclairerlaraisond’êtredepréjugésnégatifssurl’imagedu
mondearabo‐musulmanauprèsd’unlargepublic,ilconvientderappelerunstéréotypelargement
répandu:celuidel'imagedesArabesetdespaysarabomusulmansquis'oppose,jusqu'àla
caricature,àceluidel'"Occidental"etdel'Occident.D'uncôté,l'imaged'unmondefigé,d'unOrient
closdontle"destin"seraitdenepouvoiréchapperàlacontraintetyranniqued'unereligion,l'Islam,
quel’onréduitàlavisond’unislamfondamentalistelequelentendrégenterlecomportementsocial
desindividus,s'opposeràl'évolutiondelaconditionféminine,privilégierl'obéissanceàlarègleetà
latraditionàl’usagedelaraisonetprôneenfinunidéaldereproductiond'unpassélointain,passé
dontlavisionestlargementmythifiée.
Del'autre,l'imaged'unoccidentallibéré,bénéficiantdeslibertésindividuelles
fondamentales,évoluantdansunesociétélaïquequirespectelescroyances,lesculturesetlaliberté
depensée.
Cepréalableétantposé,revenonsàlaquestionparlaquellej’aidébutémonpropos:Comment
apprécie–t‐onenOccidentcequel’ondoitàl’apportdecescivilisationsarabo‐musulmanes?
Onleurreconnaîtvolontiersunrôlede«passeur».Ilsauraientétéuneprécieusecourroie
detransmissiondel’héritagegréco‐latinettoutparticulièrementdelapenséegrecque.Celaestvrai
etc’estd’autantmoinsnégligeablequec’estbiengrâceauxarabesquecertainstextesgrecsontété
sauvésdel’oubli,traduitsenarabepuisenlatinetparfoisenrichisdecommentairesdegrands
penseurscommeIbnSina‐Avicenne(XIèmesiècle)ouIbnRoshd–Averroès(XIIèmesiècle.)Doncun
rôledeconservationquipermettraplustardauxpenseurshumanistesdelaRenaissancederecueillir
ceprécieuxlegs.Onleurreconnaîtégalementcerôledetransmissionconcernantlessavoirsdela
Mésopotamie(engrosl’Irakactuel),delaPerse,etd’uneouverturesurlescivilisationsdel’Indeet
delaChine.Lesmanuelsscolairesfontégalementmentionduconsidérabletransfertdetechnologie
dontlescroisésontbénéficiéàl’occasiondel’établissementdesroyaumeschrétiensd’Orient,ce
dontPaulB.vousentretenaittoutàl’heure.
Toutcelaestimportantmaisnerendcomptequebienimparfaitementdelaréalitéetdela
portéedecetâged’ordelapenséeetdessciencesarabesdontparlaitPaulBalta.
Reconnaît‐on,eneffet,aujourd'huiquelacivilisationarabomusulmaneaaussiélaboréune
sciencequiafaitfairedesprogrèsconsidérablesnonseulementauxmathématiquesetà
l'astronomie,maiségalementàlamédecine,àl'optique,lamécanique,lachimie,lagéographie,la

2
navigationmaritime,sansoublierl'hydraulique,oulabotanique…?Reconnaîtt‐onlabrillanced'une
civilisationurbainequienfantadesvilles‐monde,commeDamas,Bagdad,LeCaireetbiend'autres
centresculturelsdisséminésàtraversl'empire:Fès,Cordoue,Séville,Tolède,Grenade,Kairouan,
Samarcande…Qu'onluidoitdespenseursféconds,souventtoutàlafoisphilosophes,poètes,
médecins,juristes…Deshumanistesavantlalettreenquelquesorte.Reconnaît‐onquecette
civilisationabrilléaussiparlesarts:l'architecture,l'artdesjardins,lesautomates,laminiature,la
mosaïque,lacalligraphie,lamusique…
Auneépoque(IXèmesiècle)oùRome,capitaledelachrétientéoccidentale,necompteque
30000habitants,Bagdadencompte1million.Cettevilleestalorsdesservieparsepthôpitaux;elle
disposed'innombrablesbainspublics,d'écoles,debibliothèques,elleestunflambeaudelavie
intellectuelleméditerranéennequiattirealorslesespritslesplusnovateursetoùgermentlesidées
neuveslesplusaudacieuses.EnparticulierdanscetteMaisondelasagesse,fondéeparlecalifeEl
Mamoun.Unecivilisationurbaine,oùmalgrédeséclipsespassagèresderéactionsintégristes,la
tolérancereligieuseetledialogueentrelesculturess'imposentpendantdelargespériodes.
Ilyadescirconstancesquiexpliquentenpartiecommentonapuescamoterlaréalitéhistoriquede
l’importancedecescultures.
Eneffet,déslafinduXèmeetauXIetXIIèmesiècledejeuneséruditschrétiensmaîtrisant
parfaitementcettelanguedeculturequ’étaitalorsl’arabe,voyagentàtraverscesempiresde
l’EspagneàlaPersetraduisentenlatin,pardizaines,desouvragesarabesdanstouslesdomainesdu
savoir.AuMoyenAgelorsqu’onparledetraduction,dansdenombreuxcas,onsous‐entend
traductiondel’arabeaulatin.Assezsouventceséruditssansplusdescrupulessignentdeleurnom
l’ouvragetraduit.Desexemples?Lalisteestlongueetjemeborneraiànevousenciterquedeux.
C'estainsiqueLéonardoFibonacciquis'étaitinitiéauxmathématiquesàBejaïadansle
MaghrebpuisenSyriepublieuneœuvremajeureLiberAbaciconstituépourl'essentieldesavoirs
arabes,sanscitersessources.QueConstantinl'Africain,carthaginoischrétienduXIèsiècledontles
ouvragessurlamédecineontfaitautoritédansl'Europemédiévale,atoutsimplementsignédeson
nomlatraductiondetraitésécritsparAlMajusiàBagdadauXèmesiècle,ouencoreceuxd'IshaqAl
Israïli,etIbnAlJazzartousdeuxdel'écoledeKairouan.
Leséruditsjuifsdontlescommunautésétaientassociéesauxpenseursmusulmansdans
beaucoupdecescentresculturelsontparticipéàcetâged’or.Citonsleplusconnud’entreeux,
Maïmonide,néàCordoueauXIIèmesiècledansl’Espagnemusulmane,ilestcontemporain
d’Averroès.Ceséruditsjuifsontsouventeuunrôlede«passeur«danstoutelaMéditerranéepar
leurstraductions,ilsmaitrisaientl’arabe,biensûr,maisaussilelatinl’hébreul’araméenetselonleur
lieud’implantation,lecastillan,lefrançais…
Demanièreradicale,déslesdébutsdel’humanismeeuropéensemanifesteunevolontéde
non‐reconnaissanceàsajustevaleurdel’héritagedescivilisationsarabo‐musulmanes,pourquoi?
Ques’est‐ildoncpasséaudébutduXVIèmesiècle?Sansdoutelebesoindesecouer
l’emprisehégémoniquedelapenséearabomusulmanesurlavieintellectuelledel’époque.Entrele
XIIIèmeetleXVèmesiècledanslesuniversitésd’Europe,lamoitiédescursusenseignésétait
constituéedelivrestraduitsdel’arabe.LaSorbonnesepartageaitauXIIIèmesiècleentredeux

3
factions:lespartisansd’Avicenneetceuxd’Averroès!Parrapportàlavisiondogmatiqueimposée
alorsparl’Eglise,laphilosophiearabereprésentaitalorsunespacedelibertéintellectuelle,ferment
decequiallaitdevenirlalibertéoccidentale.LesHumanistesontvoulurompreaveccetteallégeance
etfonderl’identitéeuropéennenaissantesurleseulterreaudelaGrèceantique,niantainsile
précieuxchaînonmusulman.Cetescamotageperdurepourl’essentieljusqu’ànosjours.
Cessilencesnesontpasseulementuneescroqueriemoralecarcettemalversation,rend
inintelligiblel'existenceetlaplacedecechaînondansl'histoiredelapenséeuniverselle.Onnepeut,
parcessilences,mesurer,pourcequ'elleaété,lacivilisationarabomusulmanedespremierssiècles
del'Hégireàsavoir:unmomentdel'histoiredel'ancienmondeoùl'empiremusulmanaincarnéla
modernitéetl'espritd'innovation.
Cetteoccultationdelaréalitérendpossibleuneautrefalsificationdel'histoire.Eneffet,
réécrivantl'histoireàleurmanière,lesmouvancesfondamentalistesmusulmanesprétendentqueles
succèsde"l'âged'or"hégiriensontàmettreàl'actifd'unestricteobservancedesrèglesetpréceptes
coraniquesparlesacteursd'alors.Cequiestuneparfaiteaberrationauplanhistorique:cet"âge
d'or"correspondenfaitàunepériodeoùapus'imposerunevisonouvertedel'Islamprônantl'usage
delaraisonetdel'interprétationlibredestextessacrés,d'unIslamencourageantledéveloppement
dessciences,attentifàmaintenirunespritdetolérance;oùlapuissancedupouvoirpolitique
permettaitalorsdecontenirl’influenceduclandesreligieux.
Ilyauraitainsiuntravailàopérerquiconsisteraitàmontrerquecet"âged'or"n'aété
possiblequedansuntempsoùlapratiquedel'Islamnes'opposaitpasàl'usagedelaraisonetde
l'espritcritique.
Enconclusion,laplacedel’IslamdanslesculturesactuellesdespaysduMaghreb,du
Machreketdecequ’onappelleplusgénéralementl’Orientestindéniablementforte,maisilconvient
denoterquecequenousvenonsdevousdire,PaulB.etmoi‐même,surcetâged’ordes
civilisationsarabo‐musulmanesn’apus’opérerquedansuncontextehistoriqued’ouvertureàla
recherchedelaconnaissanceetàl’encouragementàladémarchescientifique,del’usagedela
raison,toutcelaétantparfaitementcompatibleavecleCoransaufdansuncasparticulier.Lecasoù
s’imposeunevisionintégristedel’Islametquiinduitunelecturerigide,partielleetpartialedes
textescoraniquesbannissantl’usagedelaraisonauprofitdelarécitationdefragments
soigneusementépurésdesSouratesduCoran.
TaharHaddad,philosophetunisiendudébutduXXèmesiècle,fustigedanssesPenséescettevision
sclérosantedel'Islamintégristequitourneledosàcellede"l'âged'or"etquidéjààsonépoque
exerçaitdesravages.Jeluilaissevolontierslemotdelafin:
"…l'Islamestunerévolutioncontrelesvaleursscléroséesainsiqu'uneinvitationàselibérerde
l'imitationaveugledespèresetdesancêtres.Ilinviteàfonderunevienouvelle,placéesouslesigne
durenouveauetdelacréativité.
Maislesmusulmanseux‐mêmesontdénaturél'Islamparlecultedesanciens,parlemanquede
confianceeneux‐mêmes,ilsontfaitdelareligionunbarrageentreeuxetlavie."
ElioCohenBoulakia
1 / 3 100%